Menu

Przedmowa prezesa EBC Maria Draghiego

Jednym z głównych czynników, od których zależy ożywienie w strefie euro, jest stabilny system bankowy, który będzie wspierać gospodarkę. Zaś najważniejsza lekcja ze światowego kryzysu finansowego jest taka, że stabilność systemu bankowego wymaga jego silnego uregulowania oraz skutecznego nadzoru. Jedną z przyczyn tego kryzysu była przecież nadmierna deregulacja. Wprowadzenie mocniejszych przepisów dla sektora finansowego i jego lepsze nadzorowanie wpisują się zatem w program wspierania wzrostu gospodarczego. Zarówno na szczeblu europejskim, jak i międzynarodowym poczyniono w tym zakresie znaczne postępy. W listopadzie 2014 powstał europejski nadzór bankowy. Był to niezwykle ważny moment: w ten sposób stworzono podstawy stabilniejszego sektora bankowego i bardziej zjednoczonej Europy.

W ciągu ostatnich kilku lat europejskie banki stały się odporniejsze pod względem kapitału, dźwigni finansowej, finansowania i podejmowanego ryzyka. Dzięki temu przetrwały kryzys gospodarczy na rynkach rozwijających się, załamanie cen ropy i bezpośrednie skutki Brexitu. Zdrowsze banki są też w stanie zapewnić nieprzerwany napływ kredytów, potrzebnych do podtrzymania ożywienia gospodarczego w strefie euro.

Europejski nadzór bankowy odegrał istotną rolę w budowaniu odporności tego sektora. Przez objęcie banków surowym i sprawiedliwym nadzorem – prowadzonym w całej strefie euro według tych samych, wysokich standardów – wzmocnił zaufanie do jego jakości, a w konsekwencji także do stabilności banków.

Przed sektorem bankowym wciąż stoją problemy do rozwiązania. Jego zdolność do pełnego wsparcia ożywienia gospodarczego w strefie euro jest ograniczana przez niską rentowność banków, do której przyczyniają się nadpodaż usług bankowych, niska wydajność oraz aktywa pozostałe z wcześniejszego okresu. Banki muszą same znaleźć sposoby rozwiązania tych problemów. A jeśli ożywienie gospodarcze w strefie euro ma być silne, trzeba to zrobić jak najszybciej.

Europejski nadzór bankowy istotnie przyczynia się do zwiększenia stabilności sektora bankowego w strefie euro. Dba też o zapewnienie bankom jednakowych warunków działania, co jest konieczne do powstania jednolitego rynku bankowego. Jednak aby mieć pewność, że integralność jednolitego rynku nie będzie zagrożona, musimy dokończyć tworzenie unii bankowej. Mamy już wspólne mechanizmy nadzoru oraz restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji; teraz powinniśmy zadbać o bezpieczeństwo depozytów.


Wywiad z Danièle Nouy, przewodniczącą Rady ds. Nadzoru

W listopadzie 2016 europejski nadzór bankowy obchodził drugą rocznicę działalności. Czy jest Pani zadowolona z dotychczasowych wyników?

Jestem wręcz dumna z tego, co udało nam się osiągnąć. W bardzo krótkim czasie stworzyliśmy instytucję, która pomaga w zapewnianiu stabilności sektora bankowego w Europie. Oczywiście europejski nadzór bankowy jest wciąż bardzo młody i jeszcze można go ulepszać. Ale już działa, i to dobrze. Nadzorcy z całej Unii dążą do wspólnego celu, jakim jest stabilność sektora bankowego. Część z nich pracuje tu, w EBC, a znacznie większa liczba – w krajowych organach nadzoru bankowego. Razem tworzą prawdziwie europejski zespół nadzorczy. Ich zaangażowanie jest źródłem naszego sukcesu. Jestem wszystkim tym ludziom – pracownikom EBC, nadzorcom krajowym i, oczywiście, członkom Rady ds. Nadzoru – niewymownie wdzięczna. Praca z nimi to dla mnie zaszczyt i przyjemność.


Jak można podsumować główne osiągnięcia europejskiego nadzoru bankowego w roku 2016?

Należy wspomnieć o trzech rzeczach. Po pierwsze, zajęliśmy się skutecznie problemem kredytów zagrożonych. Jeszcze w 2015 roku powołaliśmy specjalną grupę zadaniową, a w 2016 przygotowaliśmy projekt rekomendacji dla banków w tej sprawie. To był wielki krok naprzód. Po drugie, w dalszym ciągu pracowaliśmy nad poprawą wypłacalności sektora bankowego strefy euro. Po trzecie, jeszcze bardziej ujednoliciliśmy nadzór bankowy w strefie euro, dążąc do tego, by wszystkie banki były nadzorowane według tych samych, wysokich standardów.


Co konkretnie zostało zrobione w celu harmonizacji praktyk nadzorczych?

W europejskim prawie ostrożnościowym przewidziano różne opcje i swobody uznania, które pozostawiają nadzorcom pewne pole manewru w stosowaniu przepisów. W 2016 roku uzgodniliśmy z właściwymi organami krajowymi, że w całej strefie euro te opcje i swobody powinny być wykorzystywane w zharmonizowany sposób, a następnie wydaliśmy rozporządzenie i przewodnik w tej sprawie. Kolejnym ważnym narzędziem harmonizacji nadzoru jest proces przeglądu i oceny nadzorczej – SREP. Stanowi on gwarancję, że wszystkie banki w strefie euro są nadzorowane według tych samych metod i standardów. W 2016 roku dalej dopracowywaliśmy i adaptowaliśmy ten proces. W rezultacie stosowane przez nas narzuty kapitałowe dla poszczególnych banków są obecnie ściślej skorelowane z ich profilem ryzyka.


Zatem banki w strefie euro mają teraz równe warunki działania?

Znacznie zbliżyliśmy się do tego celu, ale jest jeszcze kilka nierozwiązanych kwestii. Przykładowo, wciąż mamy do czynienia z fragmentacją prawa. Część uregulowań prawnych ma postać dyrektyw unijnych, a te wymagają jeszcze transpozycji do prawa krajowego. Ostateczne przepisy krajowe różnią się między sobą, przez co europejski nadzór bankowy jest mniej skuteczny i kosztowniejszy. Jeśli twórcy prawa myślą na poważnie o unii bankowej, muszą pracować nad harmonizacją przepisów. Jednym z możliwych rozwiązań jest rzadsze korzystanie z dyrektyw, a częstsze – z rozporządzeń, które są stosowane bezpośrednio we wszystkich państwach członkowskich. Dobrą okazją do dalszej harmonizacji regulacji bankowych w UE jest niedawny wniosek ustawodawczy Komisji Europejskiej, w którym zajęto się wieloma istotnymi aspektami zbioru przepisów. Musimy dopilnować, by nie zmarnować tej szansy. W ostatecznym akcie prawnym należy także zapewnić nadzorcom niezbędne narzędzia i wystarczający stopień elastyczności, aby mogli oni dobrze wykonywać swoje zadania.


Czy równe warunki działania dotyczą także banków, nad którymi EBC nie sprawuje bezpośredniego nadzoru?

EBC nadzoruje bezpośrednio ok. 130 największych banków ze strefy euro, określanych jako instytucje istotne. Bezpośredni nadzór nad pozostałymi bankami (w liczbie ok. 3200), tzw. instytucjami mniej istotnymi, sprawują właściwe organy krajowe. EBC pełni tu funkcję pośrednią. Razem z właściwymi organami krajowymi popieramy ustanowienie jednolitych standardów nadzorczych także dla instytucji mniej istotnych. W 2016 roku opracowaliśmy szereg takich standardów. Uwzględniliśmy również mniejsze banki w naszych działaniach dotyczących opcji i swobód uznania, a teraz pracujemy nad harmonizacją procesu SREP w odniesieniu do tej grupy instytucji. Oczywiście stosujemy wobec niej zasadę proporcjonalności, czyli dostosowujemy poziom zaangażowania do skali ryzyka ponoszonego przez mniejsze banki.


A jak sobie ogólnie radzą banki europejskie?

Dobra wiadomość jest taka, że w ciągu ostatnich kilku lat bardzo poprawiła się ich odporność i znacznie wzrosły bufory kapitałowe. Jednocześnie jednak nadal występują zagrożenia i wyzwania. Banki nie tylko muszą wymyślić, jak osiągać zyski w trudnym otoczeniu, jak pozbyć się „odziedziczonych” toksycznych aktywów i jak radzić sobie z cyberprzestępczością, lecz także znaleźć odpowiedzi na wiele innych pytań. Czy nasili się konkurencja ze strony parabanków? Dokąd zmierza gospodarka strefy euro? Jak na banki w tej strefie wpłynie Brexit? Jak rozwinie się sytuacja geopolityczna? Świat jest dziś zmienny i pełen zagrożeń, banki muszą więc sobie z tym radzić i odpowiednio reagować. Inaczej nie będą w stanie na dłuższą metę utrzymać rentowności.


Często jako duże wyzwania dla banków wskazuje się niskie stopy procentowe i mocne uregulowanie tego sektora. Jakie jest Pani zdanie na ten temat?

Ponad połowę przychodów dużych banków ze strefy euro stanowią przychody odsetkowe. Stopy procentowe są więc rzeczywiście ważne, a ich niski poziom to istotne wyzwanie. W 2017 roku będziemy zatem nadal zajmować się kwestią ryzyka stopy procentowej. Na przykład tegoroczny test warunków skrajnych będzie polegać na analizie wrażliwości portfeli bankowych na zmiany stóp. Jeśli chodzi o regulacje, konieczność przestrzegania przepisów na pewno jest dla banków obciążeniem. Należy jednak patrzeć na to w szerszym kontekście. Ścisłe przepisy pomagają zapobiegać kryzysom. A doświadczenie uczy nas, że kryzysy finansowe są kosztowne dla gospodarki, dla podatników, a w ostatecznym rozrachunku – także dla samych banków. Dlatego byłoby bardzo wskazane ukończenie globalnej reformy regulacyjnej zgodnie z planem. Wycofanie się z niej byłoby fatalnym krokiem. Sektor finansowy działa ponad granicami państw, więc i przepisy nim rządzące muszą być ponadnarodowe – to jedna z najważniejszych lekcji, jakie wynieśliśmy z ostatniego kryzysu.


Jak nadzór bankowy podchodzi do wyzwań, przed którymi stoją banki?

Zagrożenia i wyzwania, o których przed chwilą mówiłam, zostały uwzględnione w naszych priorytetach nadzorczych na rok 2017. Przede wszystkim będziemy w dalszym ciągu analizować modele biznesowe banków i czynniki determinujące rentowność. W tym celu wspólne zespoły nadzorcze przeprowadzą w bankach, którymi się zajmują, szczegółowe badania. Będziemy także analizować potencjalny wpływ takich zjawisk jak rozwój technologii finansowych czy Brexit na sposób prowadzenia działalności przez banki w strefie euro. Nie jest wprawdzie naszym zadaniem narzucanie bankom modeli biznesowych, możemy jednak – i będziemy – je weryfikować. Drugim priorytetem jest zarządzanie ryzykiem. W obecnych warunkach niskiej rentowności i wysokiej płynności banki mogą ulec pokusie szukania zysków w niebezpiecznych obszarach. Dlatego właśnie zarządzanie ryzykiem jest dziś ważniejsze niż kiedykolwiek przedtem. Priorytet trzeci to ryzyko kredytowe. Dotyczy ono zwłaszcza kredytów zagrożonych – wspomniałam już o tej istotnej kwestii.


Kredyty zagrożone rzeczywiście były w 2016 roku ważnym tematem. Jak obecnie wygląda sytuacja?

Z pewnością bankom i organom nadzoru udało się już wiele zrobić w tej sprawie. Niemniej jednak kredyty te nadal stanowią duży problem. Są dla banków balastem: ograniczają ich zyski i osłabiają zdolność do udzielania kredytów gospodarce. Wydana przez nas rekomendacja pomoże bankom w oczyszczeniu bilansów. Zaleca się w niej restrukturyzację i odpowiednie ujmowanie zadłużenia, tworzenie rezerw celowych i ujawnianie kredytów zagrożonych. Wzywa się także banki o wysokim poziomie takich kredytów do określenia konkretnych celów w zakresie ich redukcji i dążenia do osiągnięcia tych celów. Nasze oczekiwania nadzorcze opierają się na najlepszych praktykach wskazanych w rekomendacji. Wspólne zespoły nadzorcze już zaczęły intensywne rozmowy z bankami na temat sposobów jej wykonania. Ale problem kredytów zagrożonych nie dotyczy tylko banków i ich nadzorców. Szybkość jego rozwiązania zależy także od krajowych systemów prawnych i sądowych. Niestety w niektórych krajach systemy te utrudniają szybkie uporanie się z takimi kredytami, więc w pomoc bankom powinni zaangażować się także prawodawcy krajowi. Mogą oni usprawnić działanie sądów, poprawić dostępność zabezpieczeń, przyspieszyć postępowania pozasądowe i dostosować bodźce fiskalne.


Wspomniała Pani, że jednym z priorytetów na rok 2017 jest zarządzanie ryzykiem. Z czego to wynika?

Nie ma wątpliwości, że banki zawsze i wszędzie muszą dobrze zarządzać ryzykiem – przecież ich działalność polega na jego podejmowaniu i alokacji. Ale to niełatwe zadanie, które wymaga spełnienia kilku warunków. Po pierwsze, potrzeba właściwego nastawienia do ryzyka – kultury, w której zarządzanie ryzykiem się ceni, a nie uważa za przeszkodę w dążeniu do wyższych zysków. W aspekcie formalnym potrzeba odpowiedniej struktury zarządczej – osoby podejmujące decyzje muszą liczyć się ze zdaniem zarządzających ryzykiem. W czerwcu 2016 opublikowaliśmy wyniki przeglądu, które pokazują, że wiele banków wciąż ma braki w tej dziedzinie. Wreszcie, dobre zarządzanie ryzykiem wymaga dobrych danych. Dlatego w 2017 roku będziemy oceniać, czy banki przestrzegają odpowiednich standardów międzynarodowych. Rozpoczęliśmy także szeroko zakrojony projekt, którego celem jest ocena modeli wewnętrznych stosowanych przez banki do obliczania wartości aktywów ważonych ryzykiem. To istotna kwestia, bo aktywa ważone ryzykiem są podstawą obliczania wymogów kapitałowych. Wreszcie – zaczniemy przegląd tematyczny, aby sporządzić wykaz zadań objętych outsourcingiem i sprawdzić, jak banki zarządzają związanymi z tym ryzykami.


Spójrzmy dalej w przyszłość: jaka jest Pani długofalowa wizja europejskiego nadzoru bankowego? Jak będzie on służyć zarówno społeczeństwu, jak i samym bankom?

W sektorze bankowym nadzór odgrywa rolę przeciwwagi, która ma zapewnić stabilność: banki widzą zysk, nadzorcy – ryzyko; bankom zależy na rentowności, nadzorcom – na stabilności. Dlatego nadzór przeciwdziała podejmowaniu przez banki nadmiernego ryzyka i dzięki temu zapobiega kryzysom. W ten sposób chroni posiadaczy oszczędności, inwestorów, podatników i całą gospodarkę. Dodatkowym atutem europejskiego nadzoru bankowego jest jego ogólnounijna perspektywa. Ponieważ sięga wzrokiem poza granice krajów, jest zdolny wcześniej dostrzegać zagrożenia i przeciwdziałać ich rozprzestrzenianiu się. A że jest niezależny od interesów krajowych, może równie surowo i sprawiedliwie traktować wszystkie banki w strefie euro. Pomaga więc tworzyć równe warunki działania: te same możliwości i te same obowiązki dla wszystkich. Na tym gruncie może rozkwitnąć prawdziwie europejski sektor bankowy, z korzyścią dla całej gospodarki.


Wkład nadzoru w stabilność finansową

W 2016 roku zyski banków działających w strefie euro były stabilne, ale niskie. Jednocześnie zagrożenia i wyzwania stojące przed bankami nie zmieniły się istotnie w porównaniu z rokiem 2015. Główne ryzyko wiązało się ze stabilnością modeli biznesowych i rentownością banków; istotne były także wysokie wskaźniki kredytów zagrożonych i niepewność geopolityczna, np. średnio- i długookresowe konsekwencje Brexitu. Priorytety europejskiego nadzoru bankowego wyznaczono z uwzględnieniem tych czynników.

Europejski nadzór bankowy dalej doskonalił też swoje główne narzędzie: proces przeglądu i oceny nadzorczej (SREP). Dzięki temu wymogi kapitałowe nałożone na poszczególne banki były ściślej dopasowane do ich profilu ryzyka. Łączne zapotrzebowanie na kapitał wynikające z procesu SREP za rok 2016 pozostało w większości stabilne.

W 2016 roku europejski nadzór bankowy poczynił istotne postępy w rozwiązywaniu problemu kredytów zagrożonych. We wrześniu projekt rekomendacji w tej sprawie został poddany pod konsultacje społeczne. Zalecenia i najlepsze praktyki przedstawione w tej rekomendacji pomogą bankom skutecznie ograniczyć poziom kredytów zagrożonych.

Instytucje kredytowe – główne ryzyka i ogólne wyniki

Główne ryzyka w sektorze bankowym a priorytety nadzorcze

Główne ryzyka dla europejskiego sektora bankowego się nie zmieniły

Ryzyka rozpoznane w 2016 roku pozostają w większości aktualne także w 2017. Banki w strefie euro wciąż działają w warunkach niskiego wzrostu gospodarczego. Słabość gospodarki wpływa na stopy procentowe i ożywienie gospodarcze oraz jest źródłem głównych zagrożeń dla sektora bankowego strefy euro, przedstawionych na wykresie 1.

Długotrwałe utrzymywanie się niskich stóp procentowych korzystnie wpływa na gospodarkę i ogranicza ryzyko niewykonania zobowiązań. Jednocześnie jednak obciąża modele biznesowe banków, gdyż wskutek niskich stóp maleją przychody odsetkowe, przy i tak już niskiej rentowności. Ryzyka związane ze stabilnością modeli biznesowych i niską rentownością pozostały w 2016 roku jednym z głównych źródeł obaw w sektorze bankowym strefy euro.

Banki muszą zmniejszyć poziom kredytów zagrożonych

Powodem do niepokoju jest także wysoki poziom kredytów zagrożonych w wielu bankach ze strefy euro. Prowadzi on nie tylko do spadku rentowności, lecz także do wzrostu wrażliwości banków na zmiany nastrojów na rynkach. Banki muszą zatem oczyścić swoje bilanse za pomocą przemyślanych i mocnych strategii, w tym aktywnego zarządzania portfelami kredytów zagrożonych.

Brexit jest źródłem ryzyka geopolitycznego dla banków

Sytuacja geopolityczna jest coraz bardziej niepewna. Przede wszystkim w związku z brytyjskim referendum w sprawie Brexitu Nadzór Bankowy EBC był w ścisłym kontakcie z bankami, które mogą najbardziej ucierpieć, i dbał o to, by uważnie śledziły one sytuację i ryzyko oraz przygotowywały się na różne możliwe scenariusze. W tym okresie nie wykryto w sektorze bankowym istotnego ryzyka płynnościowego i związanego z finansowaniem ani ryzyka operacyjnego. Ostatnie wydarzenia polityczne mogą jednak powodować opóźnianie inwestycji, a tym samym – przekładać się na spowolnienie tempa wzrostu.

Wykres 1

Mapa ryzyka dla systemu bankowego strefy euro

Kredyty zagrożone Niepewność geopolityczna w UE Niskie stopy procentowe Gospodarki wschodzące i Chiny Korekta premii za ryzyko Niewłaściwe praktyki Premia antycykliczna- wypłacalność Konkurencja ze strony parabanków Reakcja banków na nowe regulacje Niepłynność rynków Nierównowaga fiskalna w strefie euro Niski wzrost w strefie euro Rynki nieruchomości Cyberprzestępczość i zakłócenia pracy systemów inform. wysoki wysokie niski niskie Prawdopodobieństwo wystąpienia ryzyka Wpływ ryzyka

Źródło: EBC. Strzałki przedstawiają potencjalne kanały transmisji między czynnikami ryzyka (przedstawiono jedynie główne efekty pierwszego rzędu). Kredyty zagrożone – czynnik ryzyka istotny wyłącznie dla banków ze strefy euro z wysokim wskaźnikiem takich kredytów.

Niezależnie od korzyści wynikających ze wzrostu bezpieczeństwa i odporności systemu finansowego problemem jest również brak jasności co do przyszłych regulacji prawnych. Ukończenie przeglądu Bazylei III i określenie celów dotyczących minimalnego wymogu w zakresie funduszy własnych i zobowiązań kwalifikowanych spowoduje, że zmniejszy się niepewność prawa, a banki zyskają stabilniejsze warunki do prowadzenia działalności. Jednocześnie banki przygotowują się także do wdrożenia standardu MSSF 9, który zacznie obowiązywać na początku 2018 roku. Niektórym bankom wciąż może być trudno spełniać bardziej rygorystyczne wymogi, a jednocześnie utrzymywać odpowiednią rentowność.

W 2016 roku Nadzór Bankowy EBC przeprowadził ogólnounijny test warunków skrajnych Europejskiego Urzędu Nadzoru Bankowego (EUNB) w bankach działających w strefie euro oraz własny test warunków skrajnych w ramach procesu SREP [1]. Test ogólnounijny objął 37 dużych instytucji istotnych (posiadających razem około 70% aktywów bankowych podlegających nadzorowi europejskiemu). EUNB opublikował wyniki dla tych banków 29 lipca 2016[2]. Test w ramach procesu SREP objął dodatkowych 56 instytucji istotnych ze strefy euro. Celem obu testów, przeprowadzonych według zasadniczo tej samej metodologii, była ocena odporności instytucji finansowych na niekorzystne zmiany sytuacji rynkowej, a także uzyskanie danych na potrzeby procesu SREP.

Wyniki testu pokazały, że:

  • system bankowy jest w stanie znieść nawet ostrzejsze warunki skrajne niż w symulacji przeprowadzonej w ramach wszechstronnej oceny w 2014 roku, i po ich wystąpieniu utrzymać średnio ten sam poziom kapitału;
  • najistotniejsze różnice między wynikami testów według scenariusza bazowego i szokowego to: większe straty z tytułu kredytów, niższy wynik z tytułu odsetek i wyższe straty z wyceny pozycji narażonych na ryzyko rynkowe;
  • banki o niższej jakości kredytowej i wyższym wskaźniku kredytów zagrożonych osiągają przeciętnie słabsze wyniki, jeśli chodzi o wpływ warunków skrajnych na straty z tytułu kredytów i wynik z tytułu odsetek; widać stąd, jak ważne jest rozwiązanie problemu kredytów zagrożonych.

Zespół złożony z ok. 250 pracowników EBC i właściwych organów krajowych lub krajowych banków centralnych poddał wyniki testu (obliczone przez badane banki) gruntownej kontroli jakości. Opierała się ona na wiedzy wspólnych zespołów nadzorczych o poszczególnych bankach, porównaniu podobnych banków, własnych obliczeniach EBC, wykonanych metodą zstępującą, oraz doświadczeniu właściwych organów krajowych.

Rysunek 1

Priorytety nadzorcze na lata 2016 i 2017

Działania nadzoru na lata 2017 i następne Priorytety na rok 2016 Prawdopod. nadal ważne w 2018 Priorytety na rok 2017 Modele biznesowe i czynniki rentowności Ryzyko kredytowe z naciskiem na kredyty zagrożone i koncentrację Zarządzanie ryzykiem Modele biznesowe i czynniki rentowności Ryzyko kredytowe Nadzór zarządczy nad ryzykiem i jakość danych Adekwatność kapitałowa Płynność Przygotowania do Brexitu dialog z bankami Ocena modeli biznesowych i czynników rentowności banków Spójne podejście do kredytów zagrożonych / ekspozycje restrukturyzowane ( np. pogłębione analizy / inspekcje na miejscu) Ocena przygotowania banków do wdrożenia MSSF 9 Śledzenie koncentracji ekspozycji (np. przemysł stoczniowy / sektor nieruchomości) Poprawa przestrzegania przez banki procedur ICAAP 2 i ILAAP 3 Ocena zgodności z BCBS 239 (zasady bazylejskie dot. agregacji danych i sprawozdawczości o ryzyku) TRIM 1 Modele ryzyka kredytowego, rynkowego i kontrahenta NOWOŚĆ konkurencja sektora parabankowego / nowe technologie finansowe NOWOŚĆ Zlecanie czynności podmiotom zewnętrznym (outsourcing)

1) Ukierunkowany przegląd modeli wewnętrznych.
2) Wewnętrzna ocena adekwatności kapitałowej.
3) Wewnętrzna ocena adekwatności płynnościowej.
Uwaga: Przeglądy tematyczne wyróżnione ciemnoniebieskim obramowaniem.

Wpływ ilościowy scenariusza szokowego jest jednym z czynników branych pod uwagę podczas określania zalecenia kapitałowego w ramach filaru II, zaś wynik jakościowy – przy wyznaczaniu wymogu kapitałowego w ramach filaru II[3]. Ponadto oprócz ryzyk wykrytych już w toku bieżącej oceny nadzorczej test wskazał główne słabości banków ze strefy euro w razie wystąpienia niekorzystnego szoku. Na przykład straty z tytułu kredytów wynikały w większości z niezabezpieczonych ekspozycji detalicznych i korporacyjnych. Test wykazał także, że jednym z czynników powodujących straty kredytowe jest udzielanie kredytów podmiotom z określonych regionów świata, np. Ameryki Łacińskiej i Europy Środkowo-Wschodniej.

Priorytety nadzorcze SSM to obszary, na których w danym roku będzie się skupiać nadzór. Wyznacza się je na podstawie oceny najważniejszych ryzyk, na jakie narażone są nadzorowane banki, z uwzględnieniem aktualnego stanu otoczenia gospodarczego, regulacyjnego i ram nadzorczych. Priorytety te, weryfikowane co roku, są istotnym narzędziem umożliwiającym odpowiednio zharmonizowaną, współmierną do sytuacji i skuteczną koordynację działań nadzorczych w bankach. W ten sposób przyczyniają się do zapewnienia równych warunków działania banków i silniejszego oddziaływania nadzoru (zob. rysunek 1).


Ogólne wyniki banków istotnych w 2016

Zyski instytucji istotnych w strefie euro pozostały stabilne

Dane za pierwsze trzy kwartały 2016 pokazują, że rentowność instytucji istotnych w 2016 roku utrzymała się na stabilnym poziomie[4]. Średnia stopa zwrotu z kapitału w skali roku dla reprezentatywnej próby 101 instytucji istotnych w trzecim kwartale 2016 wyniosła 5,8%, co oznacza lekki spadek w ujęciu rok do roku (6,0% w trzecim kwartale 2015)[5]. Należy jednak zauważyć, że za tymi zagregowanymi wartościami kryją się bardzo różne wyniki.

5,8% wyniósł zwrot z kapitału w 2016

Regularne przychody w 2016 roku były niższe: łączny wynik odsetkowy instytucji istotnych zmalał o 3%, mimo lekkiego wzrostu kredytów ogółem (+0,5% rok do roku), a zwłaszcza kredytów dla przedsiębiorstw (+2,8%). Spadek przychodów odsetkowych nastąpił w pierwszym kwartale 2016, potem były one stabilne. Zmalały również przychody z opłat (-2,8% rok do roku), w dużej mierze na skutek spadku prowizji z tytułu zarządzania aktywami i transakcji na rynkach kapitałowych w pierwszych trzech kwartałach 2016. Trend ten mógł się odwrócić w czwartym kwartale 2016 za sprawą ożywienia na rynku kapitałowym.

Wykres 2

Zwrot z kapitału w 2016 stabilny – spadek zysków operacyjnych skompensowany przez niższe odpisy z tytułu utraty wartości

(Wszystkie pozycje to średnie ważone ukazane jako procent kapitału własnego)

-10% -5% 0% 5% 10% 15% 2015 2016 Zysk operacyjny przed ujęciem utraty wartości Odpisy z tytułu utraty wartości Inne Zwrot na kapitale własnym

Dla obu lat przedstawiono skumulowane dane za trzeci kwartał w skali roku.
Źródło: sprawozdania FINREP (dane wg MSSF dla 101 instytucji istotnych na najwyższym poziomie konsolidacji).

Ujemny wpływ spadku przychodów został częściowo złagodzony przez obniżenie się kosztów operacyjnych (-1%). Szczególnie wyraźny był spadek kosztów osobowych (-1,4% rok do roku). W nadchodzących kwartałach trend ten może się utrzymać w związku z działaniami restrukturyzacyjnymi podjętymi niedawno przez kilka banków ze strefy euro.

Poprawa warunków makroekonomicznych korzystnie wpłynęła na odpisy z tytułu utraty wartości – były one niższe niż w 2015 roku, np. w przypadku kredytów i innych aktywów finansowych obniżyły się z 5,5% łącznego kapitału własnego w trzecim kwartale 2015[6] do 4,4% w trzecim kwartale 2016. Poprawa dotyczyła głównie kilku krajów; w części pozostałych straty z tytułu kredytów już wcześniej były rekordowo niskie. Doświadczenie pokazuje, że w czwartym kwartale banki zwykle tworzą wyższe odpisy, co może odbić się na wskaźnikach rentowności za cały rok.

Na rentowność banków w 2016 korzystnie wpłynęły nadzwyczajne źródła dochodu (3,4% łącznego kapitału własnego w trzecim kwartale 2016). Jednorazowe zyski były jednak niższe niż w 2015 roku i mogą się nie powtórzyć w nadchodzących kwartałach.


Wdrażanie modelu nadzoru przyjętego w jednolitym mechanizmie nadzorczym

Doskonalenie metodologii procesu SREP

Dzięki ulepszeniu metodologii procesu SREP wzrósł stopień skorelowania wymogów kapitałowych banków z profilami ryzyka

  

76% wyniosła korelacja między wymogami kapitałowymi a profilami ryzyka

W 2016 roku europejski nadzór bankowy przeprowadził po raz drugi proces przeglądu i oceny nadzorczej według wspólnej metodologii, która ma zastosowanie do największych grup bankowych ze strefy euro. Także tym razem celem tego procesu było budowanie odporności systemu bankowego, tak aby był on w stanie trwale finansować gospodarkę strefy euro. Harmonizacja osiągnięta w cyklu nadzorczym 2015 przyniosła już wymierne efekty. Na podstawie dotychczasowych osiągnięć wprowadzono dalsze ulepszenia w ocenie SREP. Przełożyły się one na wyższą korelację wymogów kapitałowych z profilami ryzyka banków (z 68% po ocenie SREP 2015 do 76% w 2016). Jednocześnie utrzymano ogólne podejście polegające na łączeniu elementów ilościowych i jakościowych w ramach tzw. ograniczonego osądu eksperckiego. Dodatkowo metodologia procesu SREP została uzupełniona o wnioski z przeprowadzonego w 2016 roku ogólnounijnego testu warunków skrajnych.

Metodologię procesu SREP przedstawia rysunek 2. W grudniu 2016 ukazała się zaktualizowana wersja podręcznika metodologii procesu SREP przyjętej w SSM.

Rysunek 2

Metodologia procesu SREP zastosowana w SSM w 2016

Ogólna ocena SREP  podejście całościowe  ocena punktowa + uzasadnienie i główne wnioski 1. Ocena modelu biznesowego 2. Ocena zarządzania wewnętrznego i zarządzania ryzykiem 3. Ocena ryzyk kapitałowych 4. Ocena ryzyka finansowania i płynnościowego Skuteczność i trwałość modelu biznesowego Odpowiedniość zarządzania wewnętrznego i zarządzania ryzykiem Kategorie: ryzyko kredytowe, rynkowe i operacyjne, ryzyko stopy procentowej dotyczące portfela bankowego itp. Kategorie: krótkookresowe ryzyko płynnościowe, stabilność finansowania itp. Decyzja SREP Ilościowe środki kapitałowe Ilościowe środki płynnościowe Inne środki nadzorcze

  

Kluczowe dane do procesu SREP zostały dostarczone przez wspólne zespoły nadzorcze, które w tym celu przeprowadziły ocenę podlegających im banków w czterech obszarach: modelu biznesowego, zarządzania wewnętrznego i zarządzania ryzykiem, ryzyk dotyczących kapitału oraz ryzyk w zakresie płynności i finansowania.

W 2016 udoskonalono metodologię procesu SREP przyjętą w SSM

W 2016 roku udoskonalono metodologię procesu SREP w zakresie oceny zarządzania wewnętrznego i zarządzania ryzykiem na podstawie gruntownego przeglądu tematycznego dotyczącego zarządzania ryzykiem i apetytu na ryzyko[7] przeprowadzonego przez wspólne zespoły nadzorcze w 2015 roku.

Rysunek 3

Maksymalna kwota podlegająca wypłacie nie zależy od zalecenia kapitałowego w ramach filaru II

Filar I (minimalny wymóg kapitałowy) Wymóg kapitałowy w ramach filaru II Bufor zabezpieczający Bufor antycykliczny Bufor dla globalnych instytucji o znaczeniu systemowym Bufor dla innych instytucji o znacz. systemowym Bufor na ryzyko systemowe Zalecenie kapitałowe w ramach filaru II obowiązuje najwyższa wartość1 Punkt aktywacji MDA

1) Najczęstszy wariant; możliwy jest inny sposób obliczania w zależności od sposobu wdrożenia art. 131 ust. 15 dyrektywy CRD IV przez państwo członkowskie.
Uwagi: Skala orientacyjna. Wdrożenie opinii EUNB w sprawie maksymalnej kwoty podlegającej wypłacie; komunikat prasowy z 1 lipca 2016.

Ponadto w 2016 roku wprowadzono pojęcie zalecenia kapitałowego w ramach filaru II, zgodnie ze stanowiskiem EUNB z lipca 2016[8], jako uzupełnienie wymogu kapitałowego w ramach filaru II. Zalecenie przedstawia oczekiwania ze strony nadzoru wobec banków dotyczące kapitału powyżej wiążących (minimalnych i dodatkowych) wymogów kapitałowych i połączonych buforów (zob. rysunek 3). Ponieważ są to jedynie oczekiwania, nie uwzględnia się ich przy obliczaniu maksymalnej kwoty podlegającej wypłacie (MDA) zgodnie z art. 141 dyrektywy w sprawie wymogów kapitałowych (dyrektywa CRD IV).

Podczas formułowania zaleceń kapitałowych w ramach filaru II stosuje się podejście całościowe i bierze pod uwagę następujące elementy: ogólne zmniejszenie kapitału przy scenariuszu szokowym testu warunków skrajnych, profil ryzyka danej instytucji i jej wrażliwość w odniesieniu do scenariuszy warunków skrajnych, przejściowe zmiany w profilu ryzyka danej instytucji po dacie granicznej testu oraz środki zastosowane przez tę instytucję w celu zmniejszenia wrażliwości na ryzyko.

Choć od banków oczekuje się wykonania zaleceń kapitałowych w ramach filaru II, niezastosowanie się do nich nie pociąga za sobą automatycznie ograniczenia kwot podlegających wypłacie. W razie niespełnienia zaleceń Nadzór Bankowy EBC stosuje środki naprawcze dobrane do sytuacji danego banku.

Zapotrzebowanie na kapitał CET1 wynikające z procesu SREP na rok 2017 pozostaje stabilne

Po procesie SREP przeprowadzonym w roku 2016 łączne zapotrzebowanie na kapitał podstawowy Tier 1 (CET1) na 2017 utrzymało się na tym samym poziomie co w poprzednim roku. Przy założeniu, że warunki się nie zmienią, aktualne zapotrzebowanie na kapitał w systemie jest jednocześnie wskazaniem na przyszłość[9]. W przypadku niektórych instytucji zapotrzebowanie na kapitał podstawowy Tier 1 zmieniło się w związku ze zmianą ich profilu ryzyka. W procesie SREP w 2016 roku dokonano przesunięcia kapitału z filaru II z 2015 do nowo wprowadzonego zalecenia kapitałowego w ramach filaru II oraz zniesiono wprowadzaną jednorazowo część bufora zabezpieczającego. Jako że zalecenia w ramach filaru II nie są uwzględniane w obliczeniach maksymalnej kwoty podlegającej wypłacie, średni punkt aktywacji MDA obniżył się z 10,2% do 8,3%.

Oprócz środków kapitałowych częściej stosowano środki jakościowe, ukierunkowane na konkretne słabe punkty poszczególnych instytucji. Prawdopodobieństwo zastosowania środków jakościowych jest skorelowane z profilem ryzyka banków: im wyższe ryzyko, tym większe prawdopodobieństwo ich użycia.

SREP 2017 – nie przewiduje się istotnych zmian

Na rok 2017 nie przewiduje się istotnych zmian w metodologii procesu SREP stosowanej w SSM. Nadzór Bankowy EBC będzie ją jednak w dalszym ciągu dopracowywał zgodnie ze swoim antycypacyjnym podejściem do śledzenia działalności banków i ryzyk, na jakie są one narażone.


Inne prace metodologiczne

Szczegółowo określono cele i organizację przeglądu TRIM

  

109 kontroli modeli wewnętrznych podjęto w 2016

W 2016 roku prace koncepcyjne nad modelami wewnętrznymi skupiały się na ukierunkowanym przeglądzie modeli wewnętrznych (TRIM), który rusza w 2017. W ramach przygotowań do tego przeglądu Nadzór Bankowy EBC przeprowadził następujące działania:

  • dokonał reprezentatywnego i opartego na ryzyku wyboru modeli do przeglądu na miejscu;
  • opracował przewodnik nadzorczy poświęcony określonym rodzajom ryzyka i określił techniki ich walidacji[10];
  • sformułował zasady organizacyjne pozwalające obsłużyć zwiększoną liczbę miejscowych kontroli modeli wewnętrznych w nadchodzących latach;
  • na bieżąco informował instytucje istotne o przebiegu projektu;
  • przeprowadził szereg operacji zbierania danych, dzięki czemu instytucje istotne mogły wnieść wkład w prace przygotowawcze.

Wykres 3

Kontrole modeli wewnętrznych w 2016 skupiały się w większości na ryzyku kredytowym

87 16 5 1 0 20 40 60 80 100 120 Ryzyko kredytowe Ryzyko rynkowe Ryzyko kredytowe kontrahenta i ryzyko korekty wyceny kredytowej Ryzyko operacyjne

  

W ubiegłym roku rozpoczęło się 109 kontroli modeli wewnętrznych w instytucjach istotnych i zostało wydanych 88 decyzji EBC dotyczących tych modeli. W przyszłości liczby te mogą wzrosnąć po przeprowadzeniu dodatkowych kontroli w ramach projektu TRIM.

Poczyniono dalsze postępy w ujednolicaniu praktyki oceny modeli wewnętrznych. Pracownicy EBC i właściwych organów krajowych reprezentowali europejski nadzór bankowy na forach europejskich i międzynarodowych w kwestiach związanych z modelami wewnętrznymi oraz uczestniczyli w rozmaitych projektach, np. analizie benchmarkingowej modeli przeprowadzonej przez EUNB.


Ryzyko kredytowe – prace w zakresie kredytów zagrożonych

Od 2008 roku poziom kredytów zagrożonych znacznie wzrósł

Kredyty zagrożone stanowią dla banków szczególne wyzwanie. Od 2008 roku poziom tych kredytów znacznie wzrósł, zwłaszcza w tych państwach członkowskich, w których w ostatnich latach nastąpiły duże dostosowania gospodarcze. Wysokie saldo kredytów zagrożonych przekłada się na niską rentowność banków i ogranicza ich zdolność do zapewniania gospodarce nowego finansowania.

  

6,49% wyniosła średnia ważona wskaźników kredytów zagrożonych brutto dla instytucji istotnych Według stanu na trzeci kwartał 2016 średnia ważona wskaźnika kredytów zagrożonych brutto w instytucjach istotnych wynosiła 6,49%, wobec 6,85% w pierwszym kwartale 2016 i 7,31% w trzecim kwartale 2015. Łączne dane dla instytucji istotnych pokazują, że między trzecim kwartałem 2015 a trzecim kwartałem 2016 saldo kredytów zagrożonych zmalało o 54 mld euro (w tym o 15,59 mld euro w trzecim kwartale 2016) i na koniec trzeciego kwartału 2016 wyniosło 921 mld euro[11].

  

54 mld euro wyniósł spadek salda kredytów zagrożonych między III kw. 2015 a III kw. 2016 Od czasu wszechstronnej oceny z 2014 roku EBC niezmiennie działa na rzecz rozwiązania problemu kredytów zagrożonych, prowadząc w tym celu stały dialog nadzorczy z zainteresowanymi bankami.

EBC pomaga bankom pozbyć się „odziedziczonych” kredytów zagrożonych i zapobiec kumulacji nowych

Aby mocno i stanowczo zmierzyć się z problemem kredytów zagrożonych, w lipcu 2015 europejski nadzór bankowy powołał specjalną grupę zadaniową, z udziałem przedstawicieli właściwych organów krajowych i EBC, pod przewodnictwem Sharon Donnery, wiceprezes banku centralnego Irlandii. Zadaniem grupy jest opracowanie i wdrożenie spójnego podejścia nadzorczego do instytucji mających wysoki poziom kredytów zagrożonych.

Na podstawie wyników prac grupy zadaniowej EBC przedstawił bankom rekomendację w sprawie kredytów zagrożonych. Od 12 września do 15 listopada 2016 trwały konsultacje w jej sprawie, zaś 7 listopada odbyło się wysłuchanie publiczne. W toku konsultacji grupa zadaniowa otrzymała i oceniła ponad 700 uwag. Rekomendacja w ostatecznym kształcie została opublikowana w marcu 2017. Jej wydanie stanowi ważny krok ku znacznemu ograniczeniu kredytów zagrożonych.

Rysunek 4

Wskaźnik kredytów zagrożonych w strefie euro

< 7% < 25% > 25% 19,82% 2,44%